Marie José van België behoort tot de opvallendste leden van de Belgische koninklijke familie van de twintigste eeuw. Ze werd geboren als Belgische prinses, maar kwam door haar huwelijk met kroonprins Umberto van Savoye terecht aan het Italiaanse hof.
Haar naam is vooral verbonden met een bijzonder kort hoofdstuk in de Europese geschiedenis. In 1946 werd Marie José koningin-gemalin van Italië, maar enkele weken later koos de Italiaanse bevolking in een referendum voor de republiek. Daarmee werd zij de laatste koningin van Italië.
Table of Contents
| Informatie | Gegevens |
|---|---|
| Naam | Marie José van België |
| Geboortedatum | 4 augustus 1906 |
| Geboorteplaats | Oostende, België |
| Overleden | 27 januari 2001 in Genève |
| Ouders | Koning Albert I en koningin Elisabeth |
| Echtgenoot | Umberto II van Italië |
| Kinderen | Maria Pia, Vittorio Emanuele, Maria Gabriella en Maria Beatrice |
| Publieke rol | Prinses van België, later koningin-gemalin van Italië |
| Bekend van | Laatste koningin van Italië |
Het belangrijkste in het kort
Marie José werd op 4 augustus 1906 in Oostende geboren als het derde kind van de latere koning Albert I en koningin Elisabeth. Haar oudere broers waren Leopold, de latere koning Leopold III, en prins Karel, die na de Tweede Wereldoorlog regent van België zou worden. De officiële Belgische Monarchie bevestigt haar plaats binnen het gezin van Albert I.
In 1930 trouwde Marie José met Umberto van Savoye, de Italiaanse kroonprins. Toen Umberto in mei 1946 koning werd, kreeg zij de titel van koningin. Die periode duurde slechts ongeveer een maand, omdat Italië kort daarna voor een republikeinse staatsvorm koos.
De jeugd van Marie José van België
Marie José groeide op in een koninklijk gezin waarin kunst, wetenschap en cultuur een belangrijke plaats innamen. Volgens de Italiaanse encyclopedie Treccani kreeg zij een brede opvoeding en ontwikkelde ze onder meer belangstelling voor literatuur, muziek en sport. Ze leerde piano en viool spelen en hield ook van bergsport.
Haar jeugd werd sterk beïnvloed door de Eerste Wereldoorlog. Na de Duitse inval in België in 1914 verbleef ze enige tijd in Engeland. Vanaf 1917 volgde ze onderwijs in Italië, aan een instelling nabij Florence, voordat ze opnieuw naar België terugkeerde.
Die internationale opvoeding bleek later belangrijk. Marie José voelde zich thuis in culturele en intellectuele kringen en hield er ideeën op na die niet altijd goed pasten binnen de traditionelere omgeving van het Italiaanse hof.
Haar huwelijk met Umberto van Savoye
Marie José ontmoette Umberto van Savoye al op jonge leeftijd. De band tussen de Belgische en Italiaanse koningshuizen speelde een duidelijke rol bij het vooruitzicht op een huwelijk. Volgens historische bronnen zagen beide koninklijke families de verbintenis als een manier om hun onderlinge banden te versterken.
Het huwelijk vond plaats op 8 januari 1930 in Rome, in de kapel van het Quirinaalpaleis. Umberto was op dat moment de erfgenaam van de Italiaanse troon.
Het paar kreeg vier kinderen: Maria Pia, geboren in 1934, Vittorio Emanuele in 1937, Maria Gabriella in 1940 en Maria Beatrice in 1943.
Over de kwaliteit van het huwelijk is door de jaren heen veel geschreven. Betrouwbare historische bronnen beschrijven een relatie die uiteindelijk afstandelijk werd, maar veel verhalen over hun privéleven zijn gebaseerd op latere getuigenissen en interpretaties. Het is daarom beter om speculatieve details niet als vaststaand feit te presenteren.
Marie José tijdens het fascisme en de Tweede Wereldoorlog
Een belangrijk deel van haar historische betekenis ligt in haar houding tegenover het fascistische regime van Benito Mussolini. Marie José onderhield contacten met Italiaanse intellectuelen en figuren die kritisch stonden tegenover het fascisme, onder wie filosoof Benedetto Croce.
Tijdens de oorlog bezocht ze bovendien ziekenhuizen in haar publieke en humanitaire functies. Door die contacten en bezoeken kreeg ze volgens haar biografen een beeld van de situatie waarin Italië verkeerde.
In 1943 probeerde Marie José zelfs via diplomatieke contacten te onderzoeken of Italië uit de oorlog kon worden gehaald. Op 19 juli van dat jaar stuurde ze diplomaat Alessandro Emo Capodilista naar Lissabon met voorstellen voor contacten met de geallieerden. De poging leverde geen akkoord op; de geallieerden bleven vasthouden aan een onvoorwaardelijke overgave.
Die episode laat zien dat Marie José meer was dan uitsluitend een ceremoniële figuur. Tegelijk moet haar politieke invloed niet worden overdreven: zij kon dergelijke initiatieven ondernemen, maar bepaalde niet zelfstandig het Italiaanse regeringsbeleid.
Marie José van België als koningin van Italië
Op 9 mei 1946 deed koning Vittorio Emanuele III afstand van de troon. Zijn zoon werd koning Umberto II, waardoor Marie José koningin-gemalin van Italië werd.
De timing kon nauwelijks moeilijker zijn. De Italiaanse monarchie was ernstig beschadigd geraakt door haar relatie met het fascistische regime. Op 2 juni 1946 mochten de Italianen in een referendum kiezen tussen monarchie en republiek.
De republiek won met 12.718.641 stemmen tegenover 10.718.502 voor de monarchie. Op 13 juni verliet Umberto II Italië voor ballingschap.
Marie José was daardoor slechts korte tijd koningin. Ze wordt daarom regelmatig de laatste koningin van Italië en soms de “meikoningin” genoemd, hoewel haar koninklijke periode ook een deel van juni omvatte.
Ballingschap en haar latere leven
Na het einde van de monarchie bouwden Marie José en Umberto grotendeels afzonderlijke levens op. Umberto vestigde zich in Portugal, terwijl Marie José voornamelijk in Zwitserland woonde. Ze bleef belangstelling houden voor muziek, geschiedenis, reizen en de geschiedenis van het Huis Savoye.
Lange tijd golden in Italië beperkingen voor leden van het voormalige koningshuis. Marie José kreeg uiteindelijk wel toestemming om terug te keren. In 1987 werd haar recht om Italië opnieuw binnen te gaan erkend en het jaar daarop bracht ze er opnieuw een bezoek.
Marie José overleed op 27 januari 2001 in Genève, op 94-jarige leeftijd. Daarmee kwam een leven ten einde dat nauw verbonden was geweest met zowel de Belgische als de Italiaanse geschiedenis.
Besluit
Marie José van België was niet alleen de dochter van koning Albert I en de echtgenote van Umberto II. Haar leven liep door enkele van de meest ingrijpende gebeurtenissen van de twintigste-eeuwse Europese geschiedenis: de Eerste Wereldoorlog, het Italiaanse fascisme, de Tweede Wereldoorlog en uiteindelijk de afschaffing van de Italiaanse monarchie.
Wat goed gedocumenteerd is, toont een cultureel geïnteresseerde Belgische prinses die binnen het Italiaanse koningshuis een vrij onafhankelijke positie innam en contacten onderhield buiten de traditionele hofkringen. Minder betrouwbare verhalen over haar persoonlijke relaties en privéleven verdienen meer voorzichtigheid. Haar historische betekenis staat daar los van: Marie José van België bleef de laatste vrouw die de titel van koningin van Italië droeg.
Lees meer: Leona Detiège: van parlementslid tot burgemeester van Antwerpen